هذا التقرير متاح أيضًا بـ العربية
NoonPodcast نون بودكاست · Kudüs’ün mahalleleri: Mağribliler Mahallesi… Kudüs’te bir mahallenin bütünüyle yıkılış hikâyesiMescid-i Aksa’nın mübarek külliyesinin batı bölümünde yer alan Mağribliler Mahallesi, işgalin yerli halkın yerine Yahudi varlığını dayatmak için uyguladığı tehcir ve yerinden etmenin tanıklarından biri olarak adını hâlâ koruyor. İşgal altındaki Kudüs’ün en meşhur mahallelerinden biri sayılan bu mahallenin bitişiğinde Burak Duvarı bulunuyor.
“Kudüs Mahalleleri” serimizde; Mağarinliler Mahallesi’ne, işgal altındaki Kudüs’te Filistin varlığının Mescid-i Aksa’ya sadece birkaç metre mesafede sökülüp atıldığı ilk yer olan bu semtin nasıl yıkıldığına ve yerle bir edildiğine ışık tutuyoruz.
Mahallenin yıkılmasındaki amaç, Burak Duvarı’nın gizli kalan kısımlarını ortaya çıkarmak üzere alanı genişletmek ve ibadet etmeye gelen yüz binlerce Yahudiyi karşılayacak bir meydan inşa etmekti.
Mağripliler Mahallesi: Tarih ve HafızaKudüs’ün Haçlılardan kurtarılmasının ardından Selahaddin Eyyubi’nin oğlu Melik el-Efdal’in, şehrin fethindeki rolleri dolayısıyla Mağripli mücahitlere (Kuzey Afrikalı Müslümanlara) vakfettiği Mağribliler Mahallesi; Eyyubi, Memlük ve Osmanlı dönemlerine uzanan çok sayıda eser ile kendine özgü Mağrip ve Endülüs mirasını barındırıyordu.
O tarihten itibaren Mağribliler Mahallesi, Kudüs şehrindeki belirgin tarihî İslami simgelerden biri hâline geldi ve Eski Kudüs’ün yüzölçümünün yüzde 5’ini oluşturuyordu.
Mahallenin İslam mirası açısından önemi, Hz. Muhammed’i (sav) İsra ve Miraç gecesinde Mekke’den Kudüs’e götüren Burak’ın indirildiği yer olmasıyla da ilgilidir.
Mahallenin içinde, Melik el-Efdal’e nispetle “Efdaliyye Medresesi” adı verilen bir medrese kurulmuştu. Bu medrese, Kudüs-i Şerif’teki Maliki fakihlerine vakfedilmişti. Yapının üst kısmını ayırt eden büyük kubbe nedeniyle buraya Kubbe Medresesi de deniliyordu. Bu da şehrin bu bölümünü, Filistin’deki Britanya Mandası döneminden itibaren Siyonizmin erken hedeflerinden biri hâline getirdi.
20. yüzyılın ilk yarısına ait yatay bir Kudüs haritasında, 1967’den sonra yayımlanan numaralarla Mağribliler Mahallesi’nin bina ve yol bölümleri gösteriliyor; bu da işgal buldozerlerinin mahallede yıktığı yapıların sayısını ortaya koyuyor.
8 Haziran 1967’de, yani Kudüs’ün işgalinden yalnızca bir gün sonra, David Ben-Gurion, aralarında o dönemde Milli Parklar İdaresi Müdürü olan Yaakov Yanai’nin de bulunduğu “İsrail”deki bir grup siyasi karar alıcıyla birlikte Burak Duvarı’nı ziyaret etti.
Bu ziyaret sırasında Ben-Gurion, Yanai’ye sert bir tonla, “Kendinden hiç utanmıyor musun? Şuraya bak, Ağlama Duvarı’nın yanında bir tuvalet mi var?” dedi. Yanai ise kendini savunarak, “Buraya daha dün geldik” karşılığını verdi. Ancak Ben-Gurion onu azarlamayı sürdürerek, “Yine de buna tahammül edilemez” dedi.
Yanai daha sonra, yakınlarında duran dönemin Kudüs Belediye Başkanı Teddy Kollek’e Ben-Gurion’la yaptığı konuşmayı anlattı ve sözlerini, “Burayı temizlemek gerekiyor, Ağlama Duvarı’na uygun bir görünüm kazandırmalıyız” diyerek bitirdi. Kollek de hemen, “Bunu yapacağım, orduyla konuşmak gerekiyor” yanıtını verdi.
10 Haziran 1967 Cumartesi gecesi, Kudüs Eski Şehri’nin şekillenmesinde en etkili olay yaşandı. İşgal buldozerleri Mağribliler Mahallesi’ni yıkmaya başladı. Bazı raporlara göre, o dönemde Kudüs’teki işgal belediye başkanı, bir grup İsrailli müteahhidi aceleyle evine çağırdı ve onlara yıkılması planlanan alanın krokisini verdi; böylece ertesi gün Müteahhitler ve İnşaatçılar Sendikası adına yıkım çalışmalarına başladılar.
İşgal makamlarının yıkım görevini neden İsrailli müteahhitlere verdiğine gelince; bunun nedeni, kararın sonuçlarından sorumlu tutulacak resmî bir makamdan çıkmış görünmemesini sağlamaktı. Ayrıca sivil toplumu sürece dahil etmek ve görevi hükümet dışı sivil derneklere havale etmekti; böylece kamuoyu önünde hesap sorulması zorlaşıyordu. Zamanla Mağribliler Mahallesi’ni yıkan müteahhitler, İsrail toplumunun gözünde kahramanlara dönüştü.
4 gün aralıksız süren yıkım operasyonlarının ardından, 116 dönümlük mahalle tamamen yerle bir edildi. İşgal güçleri 136 evi, 4 camiyi, Efdaliyye Medresesi’ni, Mağribliler Zaviyesi’ni ve Şeyh Makamı’nı yıktı; ayrıca komşu Şeref Mahallesi’nden yaklaşık 3.700 Filistinliyi sürdü.
Bu yıkım, aynı zamanda İslami Mağrip vakıflarının, İslam Mağribi’nin Beytülmakdis’teki tarihiyle bağlantılı ve yaklaşık 7 asır boyunca varlığını sürdüren izlerinin silinmesi ve ortadan kaldırılmasıyla sonuçlandı.
İsrail’in Mağribliler Mahallesi’ni ve Eski Kudüs’ün diğer mahallelerini Yahudileştirme çabaları hâlâ sürüyor. Nitekim İsrail makamları yaklaşık iki yıl önce, mahallenin kalıntıları üzerine kurulan Burak Meydanı’nda ve başka mahallelerde yerleşim projeleri yürütmek için yaklaşık 50 milyon dolar tahsis etti.
İşgal buldozerleri daha önce de Burak Duvarı’nın meydanını genişletmek için bir mahalleyi bütünüyle yıkmıştı; böylece Siyonist Yahudiler burada ibadet edebilecekti. O sırada mahalle sakinleri ya evlerini terk etmeye zorlandı ya da evler başlarına yıkıldı. Yıkım sırasında çok sayıda kişi şehit oldu ve aileleri onların cenazelerini enkaz altından çıkaramadı.
Kudüslüler, başlarına gelen bu felaketi her zaman hatırlıyor ve o günden bugüne aynı manzaranın tekrarlanmaması için bütün güçleriyle direniyor. Çünkü işgal, hâlâ Şeyh Cerrah’taki yaklaşık 500 kişiden oluşan 28 ailenin yanı sıra işgal altındaki Kudüs’ün Silvan semtindeki Batn el-Heva’daki aileleri ve kutsal şehrin başka yerlerindeki sakinleri de tehcir etmekle tehdit ediyor.