هذا التقرير متاح أيضًا بـ العربية
Çeviri ve redaksiyon: Noon Post
Çarşamba günü Fransa’da imzalanan ve ABD ile İran arasında tüm cephelerde düşmanca eylemlerin durdurulmasını öngören mutabakat zaptının resmiyet kazanmasıyla birlikte, gözler bu anlaşmanın ne ölçüde ayakta kalabileceğine çevrildi.
Anlaşma, gündemdeki bütün temel meseleleri ele almıyor; bunun yerine, İran’ın nükleer programına ilişkin gelecekteki müzakereler için bir çerçeve ortaya koyuyor. Bu dosya ise diplomatik süreci sekteye uğratabilecek nitelikte.
Ayrıca anlaşmanın, İsrail’in Lübnan’daki savaşını sürdürerek barış ihtimalini baltalama girişimleri karşısında dayanıp dayanamayacağı sorusu da açıkta duruyor.
Bütün bu zorluklara rağmen, mutabakat zaptının imzalanması, müzakere edilmiş bir çözüme ulaşma ve 21. yüzyılın en tehlikeli küresel krizini sona erdirme yönünde doğru istikamette atılmış büyük bir adım oldu.
Haber başlıklarının ötesinde, bu haftaki anlaşma, birçok ülke ve kuruluşun katkı sunduğu aylar süren ısrarlı ve birikimli diplomatik çabaların ürünü niteliğinde.
Çok taraflı arabuluculuk sürecini kararlı ve net biçimde yönetmesi nedeniyle büyük pay Pakistan’a atfediliyor. Pakistan, küresel kamuoyunun muazzam baskısı karşısında, güçlü ve öngörülemez iki hasım arasında müzakere hattının sürmesini sağladı. Ayrıca Türkiye, Suudi Arabistan ve Mısır’ı kapsayan diplomatik bir cephe oluşturmayı da başardı.
Bu müzakereler sırasında Pakistan’ın, etkili bir arabulucu rolü oynamak için Katar deneyiminden ilham aldığı, ilişkiler ağı ve benzersiz iletişim kanallarından yararlandığı görüldü.
Pragmatik bir yaklaşım
Katar, ABD-İran anlaşmasına varılmasında Pakistan’la birlikte kilit bir rol oynadı. Geçen hafta Katarlı heyetler, İranlı yetkililerle görüşmek üzere Tahran’a iki kez gitti. Bu temaslar arasında, pazar günü yapılan ve anlaşmayla sonuçlanan 17 saatlik yoğun müzakereler de yer aldı.
Görüşmelerin bu hafta boyunca Doha’da sürmesi planlanıyor. Katar, son yıllarda küresel çatışmalarda önemli bir arabulucu olarak öne çıkmış; Körfez ülkesi, stratejik nüfuzunu ve pragmatik yaklaşımını barış üretmek için kullanmadaki maharetini kanıtlamış olsa da, mevcut anlaşmaya ulaşılmasındaki rolü bazı gözlemcileri şaşırttı.
Savaş öncesi dönemde Umman ve Katar, Amerikan ve İran heyetleri arasında yürütülen bir dizi müzakereye aracılık etti. Umman koordinatör rolünü üstlenirken, Katar iki taraf arasında mesaj taşıyan arabulucu işlevi gördü.
İngiliz Ulusal Güvenlik Danışmanı Jonathan Powell da o aşamada bir anlaşmaya varmanın mümkün olduğu görüşündeydi. Ancak bu çabalar, ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a saldırı düzenlemesiyle dramatik biçimde çöktü.
Çatışmaların patlak vermesi, Washington ve Tel Aviv’in tercih ettiği bu karşı karşıya gelişe Körfez ülkelerini de sürükledi. Enerji tesislerinin hedef alınması sonucu Katar ağır bir darbe aldı; bu da ülkenin sıvılaştırılmış doğal gaz ihracat kapasitesinin yüzde 17’sinin beş yıla kadar devre dışı kalmasına yol açtı.
Günlük İran saldırılarının baskısı altında, Katar ile Umman’ın yıllar içinde inşa ettiği arabuluculuk altyapısı doğrudan hedef alındı. Bazı gözlemciler, savaşın Körfez ülkeleri için oluşturduğu ağır risk göz önüne alındığında, bu iki ülkenin diplomatik tutumunun ne kadar anlamlı ve rasyonel olduğunu sorguladı.
Rasyonel bir tercih
Bu bağlamda, Katar’ın ABD-İran müzakerelerindeki büyüyen rolü daha da şaşırtıcı göründü. Nitekim Katar, 24 Mart’ta, İran saldırıları karşısında ülkeyi korumaya odaklandığını vurgulayarak arabuluculuk çabalarından resmen uzak durduğunu açıkladı.
Ancak 8 Nisan’da imzalanan ateşkes çökmeye başlayınca Katar, Washington ile Tahran arasındaki arabuluculuk masasına geri döndü; İran heyeti mayıs ayı sonunda Doha’yı ziyaret etti. Katar geleneksel mekik diplomasisi rolünü yeniden üstlenirken, Pakistan müzakerelerin kolaylaştırılmasına yönelik çabalara öncülük etti.
Katar’ın, bombalanmasının ve yalnızca birkaç hafta önce kamuoyu önünde çekildiğini açıklamasının ardından müzakere masasına dönmesi, eleştirmenlerinin sürekli yanlış anladığı bir hususa işaret ediyordu.
Katar, kendisini İran’la ilişkilerini kesmeye ve askeri seçeneklere yönelmeye çağıran tarafların baskısına direndi. Ancak bir aydan uzun süren çatışmaların ardından ABD ile İsrail, İran devletine öldürücü bir darbe indirmeyi başaramamıştı. Küçük Körfez ülkelerinden gelecek ilave bir askeri tırmanmanın savaşın dengesini tersine çevirmesini beklemek de mantıklı değildi.
Tam tersine, arabuluculuk ve diplomasi Katar’ın elindeki en güçlü kozlar olarak kaldı. Zira diplomatik çabaların maliyeti, savaşın yol açtığı devasa harcamalar ve ağır insani kayıplarla kıyaslandığında son derece sınırlı kalıyor.
Bazı taraflar Katar’dan daha ileri gitmesini istedi: Tahran’la iletişim kanallarını kesmesini ve arabuluculuk sürecini korumak için uluslararası bir girişimi zorlamasını. Oysa taraflardan birine karşı açıkça saf tutan bir arabulucu, arabulucu niteliğini kaybeder. Katar İran’la iletişim kanallarını kesmiş olsaydı, birkaç hafta sonra anlaşmaya varmasını mümkün kılan temel avantajını, yani her iki tarafla da açık iletişimini yitirmiş olacaktı.
Bu küçük devlet açısından diplomasi, acziyetten doğan bir strateji değil; neyi değiştirebileceğini ve neyi değiştiremeyeceğini çok iyi bilen etkin bir devlet için rasyonel bir tercihtir.
Kaynak: Middle East Eye
